1. Charakterystyka i pochodzenie dzięgla chińskiego

Dzięgiel chiński (Angelica sinesis) to wieloletnia roślina należąca do rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae) [1]. W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC) znany jest głównie jako Dang Gui. Natomiast w literaturze europejskiej i amerykańskiej stosuje się również określenia takie jak Dong Quai, Tang Kui lub Tang Kuei. Potocznie w TMC dzięgiel chiński nazywany jest kobiecym żeń-szeniem (female ginseng), ponieważ jego właściwości prozdrowotne, sprawiają, że jest bardzo wartościowym produktem dla kobiet na różnych etapach życia [2]. 

Dzięgiel chiński występuje głównie w Azji, w szczególności w Chinach, w prowincjach Gansu, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Yunnan. Roślinie dziko na wysokościach 2500-3000 m n.p.m. i jest też uprawiany w lasach [2]. Dobrze toleruje klimat środkowoeuropejski, jednak jest trudny w uprawie, a jego nasiona szybko tracą zdolność kiełkowania [3].

Angelica sinesis ma pojedynczą, fioletowo-zieloną łodygę, która jest gruba, pusta w środku i rozgałęzia się ku górze, tworząc nieregularne, półkuliste baldachy. Na jej powierzchni widoczne są lekkie, liniowe bruzdowania. Liście są ciemnozielone, duże, 5-palczaste i pierzaste. Kwiaty dzięgla chińskiego są natomiast drobne i mają jasno-żółty kolor. Korzeń ma cylindryczny kształt.  Od korzenia głównego odchodzi wiele mniejszych, pobocznych korzeni stożkowatych To właśnie korzeń główny rośliny jest jej najcenniejszą częścią, wykorzystywaną w ziołolecznictwie i medycynie chińskiej [2,3]. Cechą charakterystyczną Angelica sinensis jest specyficzny, intensywny, delikatnie piżmowy zapach. Roślina rośnie na wysokość od 0,4 do 1 metra. Czas kwitnienia przypada na okres od kwietnia do czerwca [2]. 

2. Skład biochemiczny dzięgla chińskiego

Dzięgiel chiński charakteryzuje się bardzo bogatym składem chemicznym. Najwięcej składników występuje w korzeniu, który stanowi główny surowiec leczniczy. Zawiera znaczne ilości węglowodanów m.in. galaktozę, arabinozę, ramnozę, ksylozę, arabinogalaktan, sacharozę, fruktozę oraz liczne polisacharydy [2,4]. Wśród substancji aktywnych wymienia się przede wszystkim proste alkiloftalidy (ligustilid, Z-ligustilid, butyloftalid, angelicide, (Z)-6,7-epoxyligustilid, (Z)-butylideneftalid, butyloftalid, 2,4-bezwodnik dihydroftalowy). Są one głównymi związkami bioaktywnymi występującymi w olejku pozyskiwanym z korzenia dzięgla chińskiego [2,5]. 

Ważnymi, charakterystycznymi dla Angelica sinensis substancjami są też terpeny, w szczególności β-kadinen i cis-β-ocimen [2]. Roślina zawiera również związki aromatyczne, m.in. enole, o-krezol, p-krezol, gwajakol, 2,3-dimetylofenol, petylofenol, m-etylofenol, 4-etylorezorcynę, izoeugenol, karwakrol oraz 2,4-dihydroksyacetofenonokadynen. Wśród składników nielotnych wyróżnia się natomiast fenylopropanoidy (kwas E-ferulowy, ferulan koniferylu), benzenoidy (kwas walerofenono-o-karboksylowy i kwas wanilinowy) i kumaryny (angelol G, angelikon i umbelliferon) [2]. 

Wykazano, że w olejku pozyskiwanym z korzenia dzięgla chińskiego występują safrol i isosafrol. To substancje o potencjalnym, negatywnym wpływie na zdrowie. W badaniach na szczurach i myszach wykazano, że mogą one działać mutagennie. Safrol opisany jest jako substancja genotoksyczna i rakotwórcza, a isosafrol – hepatokancerogenna [2, 6].  Dzięgiel chiński zawiera też fotokumaryny, które mogą wywoływać nadwrażliwość na światło. Brakuje jednak oficjalnych danych na temat dokładnej zawartości tych związków w korzeniu Angelica sinensis [2]. 

3. Działanie dzięgla chińskiego w kontekście medycyny zachodniej

Dzięgiel chiński zyskuje na popularności jako naturalny suplement poprawiający funkcjonowanie organizmu. W literaturze naukowej podkreśla się w szczególności jego działanie przeciwkrzepliwe i neuroprotekcyjne. Mimo że brakuje oficjalnych zaleceń i rekomendacji ekspertów na temat jego zastosowania w konkretnych jednostkach chorobowych, wyniki badań są bardzo obiecujące i  w przyszłości mogą stanowić podstawę do wykorzystania dzięgla chińskiego we wspomaganiu leczenia wielu schorzeń [2].

3.1 Działanie przeciwpłytkowe i przeciwkrzepliwe

W badaniach na zwierzętach wykazano, że substancje zawarte w wodnym ekstrakcie z korzenia dzięgla chińskiego (w szczególności kwas ferulowy i z-lingustilid) wykazują działanie przeciwpłytkowe i hamują powstawanie zakrzepów. Efekt ten zaobserwowano po dożylnym podaniu ekstraktu szczurom w dawce 20 g/ kg masy ciała [2, 7]. Wyniki innego eksperymentu pokazały, że podanie dożołądkowe Z-lingustilidu z korzenia dzięgla chińskiego powodowało zmniejszenie zakrzepu u szczurów z zakrzepicą tętniczo-żylną, przy czym efekt ten był zależny od dawki. Przeciwzakrzepowe działanie Z-lingustilidu w dawce 10 mg/kg masy ciała było porównywalne z działaniem aspiryny w dawce 40 mg/kg masy ciała [2,8]. Właściwości te sprawiają, że dzięgiel chiński może mieć zastosowanie u pacjentów z zakrzepicą i w grupie jej ryzyka [8]. 

3.2 Działanie przeciwskurczowe

Ligustilid i Z-butylideneftalid obecne w korzeniu dzięgla chińskiego wykazują działanie przeciwskurczowe. W badaniach na modelach zwierzęcych zaobserwowano, że substancje te hamowały efekty astmatyczne i spazmatyczne wywołane m.in. przez acetylocholinę czy histaminę. Sugeruje się, że mogą one sprzyjać rozkurczaniu tchawicy w przebiegu reakcji astmatycznych, a także wpływać na czynność skurczową macicy (zmniejszając m.in. bóle miesiączkowe). Dokładny mechanizm działania dzięgla chińskiego w tym kontekście nie jest w pełni poznany. Podkreśla się jednak, że efekt rozkurczowy jest zależny od dawki i formy podania. W stężeniu 8 μg/ml ligustilid pozyskany z korzenia Angelica sinensis prawie całkowicie blokował u szczurów skurcze macicy indukowane przez PGF2α, czyli prozapalną prostaglandynę  [2, 9, 10]. 

3.3  Działanie przeciwnowotworowe

Naukowcy udowodnili potencjał dzięgla chińskiego w profilaktyce oraz wspomaganiu terapii onkologicznej. W badaniach na modelach zwierzęcych zastosowanie tej rośliny hamowało cykl wzrostu komórkowego i sprzyjało apoptozie (programowanej śmierci) komórek nowotworowych. Działanie to zaobserwowano w szczególności w kontekście nowotworów mózgu. Jednocześnie nie stwierdzono cytotoksyczności dzięgla chińskiego w stosunku do zdrowych fibroblastów. Dotychczas przeprowadzone badania in vivo i in vitro stanowią podstawę do dalszego zgłębiania tematu i rozwoju możliwości wykorzystania Angelica sinensis jako nowego środka przeciw nowotworom mózgu [2,11].

3.4 Stany i zaburzenia lękowe

Dzięgiel chiński może wspierać profilaktykę i leczenie stanów oraz zaburzeń lękowych. W jednym z badań na szczurach wykazano, że olejek z korzenia Angelica sinensis ma podobne działanie przeciwlękowe co diazepam (lek uspokajający i przeciwlękowy). Coraz częściej podkreśla się zasadność przeprowadzania dalszych badań w tym kierunku, w celu rzetelnej oceny możliwości wykorzystania dzięgla chińskiego jako wsparcia terapii u pacjentów z zaburzeniami lękowymi [2,12]. 

3.5 Depresja

Badania nad korzeniem dzięgla chińskiego w kontekście depresji wykazały, że pozyskiwane z niego ekstrakty mogą łagodzić objawy tej choroby. Mechanizm działania obejmuje stymulację produkcji i aktywację szlaków sygnałowych białka BDNF (neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego), którego obniżenie jest charakterystyczną zmianą u pacjentów z zaburzeniami nastroju. Potwierdziły to badania przeprowadzone na szczurach z przewlekłą, łagodną depresją wywołaną stresem [13]. Dodatkowo  dzięgiel chiński może łagodzić objawy depresji poprzez wpływ na metabolizm energetyczny organizmu, stabilizację błon komórkowych i wzmacnianie układu immunologicznego [14]. Właściwości te sugerują, że dzięgiel chiński może w przyszłości odgrywać istotną rolę jako uzupełnienie terapii depresji [13,14].

3.6 Działanie neuroprotekcyjne

Dzięgiel chiński wykazuje działanie neuroprotekcyjne. Odpowiadają za to w szczególności polisacharydy izolowane z korzenia tej rośliny. Wykazano, że chronią one komórki neuronalne PC12 (w których zachodzi synteza, przechowywanie i uwalnianie dopaminy i noradrenaliny) przed uszkodzeniami wywołanymi stresem oksydacyjnym i reaktywnymi formami tlenu. Zmniejszają apoptozę oraz zwiększają potencjał mitochondrialny i aktywność antyoksydacyjną w neuronach kory mózgowej. Polisacharydy z dzięgla chińskiego poprawiają też przepływ krwi i powodują wzrost liczby mikronaczyń krwionośnych. Właściwości te sprawiają, że Angelica sinensis może mieć zastosowanie w profilaktyce i leczeniu problemów neurologicznych takich jak udar niedokrwienny czy zaburzenia funkcji poznawczych oraz inne choroby neurologiczne [15].

3.7 Udar niedokrwienny mózgu

Udar niedokrwienny to powszechna choroba naczyń mózgowych spowodowana nagłym zahamowaniem przepływu krwi przez zakrzep. W konsekwencji niedokrwienia dochodzi do poważnych uszkodzeń komórek i zaburzeń funkcji neurologicznych. Angelica sinensis ma szerokie działanie wspomagające leczenie i rekonwalescencję po udarze niedokrwiennym. Odpowiadają za to związki aktywne takie jak Z-ligustilid, 3-n-butyloftalid i kwas ferulowy. Mają silne działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne. Zmniejszają agregację płytek krwi, poprawiają angiogenzrę i neurogenezę. Właściwości te sprawiają, że dzięgiel chiński może przyczyniać się do poprawy pracy mózgu po udarze niedokrwiennym. Sugeruje się, że może stać się nowym, nowoczesnym środkiem neuroprotekcyjnym w leczeniu pacjentów [16,17].

3.8 Wrzody żołądka

Ekstrakt z dzięgla chińskiego zawiera dużo polisacharydów, które pozytywnie wpływają na gojenie się ran i regenerację komórek błony śluzowej żołądka. W jednym z badań wykazano, że jego podawanie przyczyniło się do zmniejszenia rozmiarów wrzodów oraz zwiększenia produkcji mucyny (śluzu), który działa ochronnie na śluzówki [18].

3.9 Uszkodzenie wątroby

Dzięgiel chiński działa hepatoprotekcyjnie. Dokładny mechanizm tego działania nie jest w pełni poznany, ale przypuszcza się, że wynika z wysokiej zawartości polisacharydów. W badaniach wykazano, że polisacharydy z korzenia dzięgla chińskiego zmniejszają aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AST), aminotransferazy alaninowej (ALT), dehydrogenazy mleczanowej (LDH) i malondialdehydu (MDA) oraz zwiększają poziom dysmutazy ponadtlenkowej (SOD), peroksydazy glutationowej (GSH-Px) i katalazy (CAT). W ten sposób łagodzą ostre uszkodzenia wątroby wywołane etanolem [19]. Dodatkowo dzięgiel chiński może zmniejszać stres oksydacyjny w przewodzie pokarmowym poprzez regulację metabolizmu alkoholu zależnego od CYP2E1 (cytochrom obecny w wątrobie odpowiedzialny za przemiany metaboliczne wielu związków). Promuje też wykorzystanie krótko-łańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które mają pozytywny wpływ na funkcjonowanie i regenerację układu pokarmowego [20].

3.10 Reumatoidalne zapalenie stawów

Dzięgiel chiński pomaga zwalczyć ból o podłożu reumatycznym oraz zmniejsza stan zapalny w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów. W jednym z badań wykazano, że u szczurów z reumatyzmem, którym podawano polisacharydy z dzięgla chińskiego, doszło do zmniejszenia obrzęków stawów oraz poziomu czynników prozapalnych. Potencjalnym mechanizmem odpowiadającym za ten efekt jest modulacja mikrobioty jelitowej. Jej skład oraz szczelność bariery jelitowej odgrywają istotną rolę w przebiegu chorób reumatoidalnych. Polisacharydy z dzięgla chińskiego wpływają pozytywnie na funkcjonowanie mikrobioty, a tym samym mogą wspierać leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów [21]. 

3.11 Menopauza, bolesne miesiączki i zespół napięcia przedmiesiączkowego

Dzięgiel chiński bywa nazywany kobiecym żeń-szeniem, ponieważ od setek lat wykorzystywany jest w celu łagodzenia wielu dolegliwości kobiecych związanych m.in. z okresem około-menopauzalnym. Przez długi czas sądzono, że wynika to z jego aktywności estrogenowej. Nie wszystkie badania naukowe potwierdzają jednak jednoznacznie tą teorię. W jednym z eksperymentów, w którym oceniano aktywność estrogenową wielu ziół, dzięgiel chiński nie wykazał takiego działania (w przeciwieństwie np. do soi, koniczyny czerwonej, lukrecji czy chmielu). Przypuszcza się więc, że za działaniem dzięgla chińskiego stoją inne, dotychczas nie w pełni poznane mechanizmy [2, 22]. Może mieć to związek z działaniem serotoninergicznym, czyli oddziaływaniem na receptory serotoninowe i wpływem na poprawę nastroju, zmniejszenie uderzeń gorąca i innych objawów charakterystycznych dla zespołu napięcia przedmiesiączkowego i menopauzy [2]. 

4. Działanie dzięgla chińskiego w kontekście medycyny chińskiej

Dang gui od wieków wykorzystywany jest w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC), która zalicza go do cennych ziół leczniczych. Historyczne teksty, takie jak Shen Nong Ben Cao Jing, opisują dzięgiel chiński jako zioło, które mogło poprawiać witalność, przepływ krwi oraz leczyć niemal każdą chorobę kobiecą. Wielokrotnie podkreślano jego wpływ na odżywianie organizmu oraz krwi i przywracanie wewnętrznej harmonii. Ponieważ celem TMC jest nie tylko pozbycie się konkretnych objawów i dolegliwości, ale i harmonizowanie wewnętrznego środowiska ciała oraz przywrócenie naturalnej równowagi energetycznej, właściwości dzięgla chińskiego uznawane są dla korzystne dla osób osłabionych i przewlekle chorych [23]. 

Ye Tian-shi, chiński lekarz żyjący w latach 1667-1746 opisał działanie dzięgla chińskiego, zwracając szczególną uwagę na jego wpływ na pracę wątroby, serca, przywracanie równowagi między Yin i Yang oraz odżywianie krwi. Zgodnie z jego naukami Dang Gui poprawia przepłwy Qi, czyli siły, energii i witalności oraz zapobiega jego stagnacji. Pomaga też zachować harmonię między Wiatrem (Feng) powiązanym z wątrobą oraz Ogniem (Shen) przypisanym do serca [23]. Medycyna Chińska wykorzystuje dzięgiel chiński do leczenia niedoborów i zastojów krwi serca i wątroby, którym towarzyszą objawy takie jak anemia, blada cera, suche włosy, łamliwe paznokcie, niewyraźne widzenie i kołatanie serca [2].

Zgodnie z Farmakopeą Chińskiej Republiki Ludowej działanie dzięgla chińskiego opiera się na wzbogacaniu krwi, pobudzaniu jej krążenia, regulacji menstruacji, łagodzeniu bólu i rozluźnianiu jelit. W TMC dzięgiel chiński znajduje zastosowanie u osób z zastojem Qi oraz krwi, które powodują zaburzenia miesiączkowania, m.in. nieregularne cykle, bolesne miesiączkowanie, zanik miesiączki, czy inne schorzenia ginekologiczne. Dodatkowo rozluźnia i nawilża jelita, pomaga w zaparciach wywołanych niedoborem krwi i brakiem odpowiedniego odżywienia jelit. Problemy te występują głównie u osób starszych, kobiet po porodzie czy osób w okresie rekonwalescencji po przewlekłych schorzeniach. Zmniejsza też kaszel i duszności. Stosuje się go na wrzody i czyraki, krwotoki maciczne, bóle brzucha po porodzie [2]. 

Wskazaniem do zastosowania dzięgla chińskiego według TMC jest też choroba Raynaud, która polega na wystąpieniu zblednięcia, zasinienia a następnie zaczerwienia skóry palców rąk i stóp pod wpływem działania zimna. Według założeń medycyny chińskiej wewnętrzny chłód powoduje zastój krwi i zablokowanie meridianów, czyli rezerwuarów Qi. Leczenie według TMC powinno więc opierać się na ich ocieplaniu i poprawie cyrkulacji. W tym celu wykorzystuje się Odwar z Dzięglem do Zwalczania Czterech Chorób (Dang Gui Si Ni Tang). Dang Gui występuje tu w połączeniu z korzeniem białej piwonii (Radix Paeoniae Albae), gałązką cynamonu chińskiego (Ramulus Cinnamomi cassiae), dzikim imbirem (Herba Asari), korzeniem lukrecji (Radix Glycyrrhizae), owocem głożyny pospolitej (Fructus Jujubae) i łodygą powornika (Caulius Clematidis amandi). Receptura rozprasza zimno, ociepla meridiany, uwalnia i wprowadza Xue w ruch. Jest też skuteczna w fibromialgii, bólach reumatycznych, drętwieniu, schorzeniach ginekologicznych z zaburzoną cyrkulacją krwi [3].

Dzięgiel w chiński wchodzi również w skład mieszanki ziołowej służącej do przygotowania Odwaru Wspierającego Yang (Bu Yang Huan Wu Tang). Podawany jest on pacjentom po udarze, w okresie rekonwalescencji jako wsparcie dla ćwiczeń logopedycznych i akupunktury. Jego działanie skierowane jest na obieg śledzony i wątroby, polega na wspieraniu Yang, wzmacnianiu Qi, wprowadzaniu Xue w ruch i uwalnianiu zablokowanych meridianów. W tej mieszance ziołowej dzięgiel chiński występuje w połączeniu z korzeniem traganka błoniastego (Radix Astragali), kwiatem krokosza barwierskiego (Flos Carthami), nasionami brzoskwini zwyczajnej (Semen Persicae), kłącze marchwicy czuanksiong (Rhizoma Ligustic Chuan Xiong), korzeniem piwonii czerwonej (Radix Paeoniae rubrae) [3].

Zgodnie z teorią TCM różne części Angelicae sinensis radix posiadają różne właściwości i tradycyjne zastosowania. Cały korzeń (Quan Dang Gui) jest używany do przyspieszania, odżywiania i harmonizowania krwi. Główka korzenia (Danngui Tou) ma właściwości przyspieszające krew i hamujące krwawienia. Ciało korzenia bez głowy (Dang Gui Shen) jest używane do odżywiania krwi, gdy właściwości przyspieszające krew nie są pożądane. Ogonki korzeni (Dang Gui Wei) wykazują najsilniejszy efekt rozbijania zastoju krwi. W praktyce najczęściej stosuje się dwie części: Dang Gui Tou i Dang Gui Shen  [2].

5. Stosowanie dzięgla chińskiego

Najpopularniejszą formą stosowania dzięgla chińskiego są jego odwary (jednoskładnikowe lub w połączeniu z innymi ziołami). Zalecane dawki surowca do ich przygotowania to od 4,5 do 9 g. W badaniach eksperymentalnych na zwierzętach wykorzystuje się również ekstrakty z dzięgla chińskiego lub pozyskiwane z niego olejki. Brakuje jednak wystarczającej ilości danych, pozwalających na skonstruowanie zaleceń dotyczących ich bezpiecznego i skutecznego dawkowania w celu osiągnięcia konkretnych korzyści zdrowotnych u ludzi. W większości preparatów dostępnych na rynku zalecana dzienna dawka wynosi ok. 1000 mg ekstraktu [2, 24, 25]. 

6. Przeciwwskazania i skutki uboczne stosowania dzięgla chińskiego

Stosowanie dzięgla chińskiego, choć często korzystne, może wiązać się również z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych. Mogą one różnić się w zależności od dawki i indywidualnej reakcji organizmu. Wśród zgłaszanych działań niepożądanych pojawiły się m.in. bóle brzucha, biegunki, wysypka, świąd, senność. W literaturze odnotowano również przypadki pacjentów, u których po spożyciu dzięgla chińskiego pojawił się obrzęk naczynioruchowy, wzrost aminotransferazy alaninowej i bilirubiny we krwi, koagulopatia, drgawki, krwotok żołądkowo-jelitowy, krwawe wymioty, niewydolność wątroby, ostre i toksyczne zapalenie wątroby, żółtaczka cholestatyczna, niewydolność wielonarządowa, obrzęk obwodowy, krwawienia z pochwy. Znane są również 3 przypadki wystąpienia choroby Choroba Creutzfeldta-Jakoba, jednak mechanizm nie jest dotychczas znany [2]. 

Przeciwwskazania do stosowania dzięgla chińskiego:

• ciąża i karmienie piersią (brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa) [2, 24]
• dzieci i młodzież poniżej 18 roku życia [24]
• aktywne, ostre infekcje [26]
• biegunki [24, 25]
• choroby krwotoczne [24, 25]
• bardzo obfite miesiączki [24, 25]

Podczas stosowania dzięgla chińskiego należy unikać ekspozycji na słońce [2, 27]. Zaleca się również zaprzestanie jego przyjmowania, jeśli pojawią się objawy takie jak ból piersi czy zmiany w cyklu menstruacyjnym [24]. Należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu dzięgla chińskiego z lekami rozrzedzającymi krew i doustną antykoncepcją hormonalną [24].